Historia miasta

Społeczność żydowska w Goniądzu

Goniądz dysponował przywilejem zakazującym osiedlania Żydów. Nie przeszkodziło to by pierwsi osadnicy żydowscy pojawili się tu w 1620 r. Epidemie z przełomu XVII/XVIII w. wyludniły miasto. Do Goniądza przyjechało wtedy około 30 rodzin żydowskich W 1782 roku jedynym lekarzem w parafii Goniądz był "...Żyd felczer, który może krwi upuścić i rany przypadkowe goić". Spis ludności (1799-1800) w nowo utworzonej prowincji Neuostpreussen wykazał, że w Goniądzu żyło 498 Żydów. Zakończenie budowy linii kolejowej brzesko-grajewskiej (1873), przebiegającej w pobliżu, Goniądza oraz Twierdzy Osowiec (1882 -1892), spowodowało wzrost liczby ludności żydowskiej i polepszenie warunków jej życia. W 1897 roku - według rosyjskiego spisu powszechnego - było tu już 2056 Żydów,przy ogólnej liczbie 3456 mieszkańców. Goniądz był centrum handlu tarcicą. Latem w kierunku Niemiec spływały Biebrzą długie barki zapełnione drewnem. Najbardziej znanymi kupcami tej branży byli: Chackel Białostocki - właściciel młyna elektrycznego i tartaku, Alter Israel, Israel Icchak Farber, Jankiel Szmerkes i bracia Rajgrodcy z ulicy Dolistowskiej. Kilka osób otrzymało koncesję na prowadzenie wiatraków i młynów w mieście. Jakow Rudzki był właścicielem browaru nad Biebrzą. Twierdza Osowiec była głównym źródłem utrzymania społeczności żydowskiej przed I wojną światową. Przyciągała ona żydowskich handlarzy oraz różnych specjalistów, np. krawca wojskowego Kantorowskiego i fotografa Karasika. Najbardziej znanymi osobami hadlującymi z wojskiem, byli: Bajkowski, Mojsze Weintraub, Chaim Kobryński Mojsze Kminko, Jakow Rudzki, Mojsze Szylewski i Mojsze Kramkower. Rodzina Galperów skupowała bydło od okolicznych chłopów i dostarczała wołowinę do jednostki wojskowej. Na rzecz Twierdzy pracowali też żydowscy rzemieślnicy z Goniądza - szklarze, metalowcy, kowale, kotlarze, zegarmistrze, krawcy i szewcy. W południe wszystkie sklepy, herbaciarnie i tawerny żydowskie były pełne.
Odbudowa Goniądza po licznych pożarach, w szczególności w 1906 i 1911 roku, sprawiła, iż nabrał on miejskiego charakteru. W czasie I wojny światowej powstała Hebrajska Szkoła Publiczna, kierowana przez pedagoga Mosze Levina. Szkoła stała się modelową jednostką dla całej prowincji, łącznie z Białymstokiem. Emigracja do Palestyny zapewniła wielu absolwentom tej szkoły ocalenie przed Zagładą. Goniądz posiadał bogatą bibliotekę z publikacjami w wielu językach, głównie jednak w jidysz i hebrajskim. Niezależne kółko dramatyczne wystawiało wiele przedstawień, zarówno dramatów jak i komedii, o ogólnej lub żydowskiej tematyce w języku jidysz. Przedstawienia były prezentowane w dużej sali, znajdującej się w budynku browaru. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę pojawiło się w miasteczku wiele żydowskich grup i partii o różnych programach politycznych. II Rzeczpospolita - w świetle komentarza redakcyjnego do Sefer Yizkor Goniądz - przyniosła wiele upokorzeń dla żydowskiej społeczności Goniądza. Szykany i prześladowania oraz trudności ekonomiczne sprzyjały licznej emigracji. Żydzi, którzy mogli sobie na to pozwolić, wyjeżdżali do USA. Zwolennicy Ruchu Syjonistycznego udawali się do Izraela. Lata 1941-42 przyniosły kres żydowskiego osadnictwa w Goniądzu.
Ślady po osadnictwie żydowskim w Goniądzu: przebudowany budynek po domu talmudycznym na wzgórzu synagogi, budynek w którym mieścił się kiedyś cheder (szkoła dla żydowskich chłopców), zabudowa starego i nowego rynku miejskiego z domami pożydowskimi, ruiny żydowskiego cmentarza z kilkudziesięcioma macewami.


Opracował Artur Wiśniewski na podstawie:
Sefer Yizkor Goniadz, pod red. J. Ben-Meir (Treshansky),Tel-Aviv 1960 [w:]
www.jewishgen.org/yizkor/goniadz/Goniadz.html#3